Sigmundur Ernir

Sjálfstæður háskóli

Lánsamasta og best heppnaða byggðaaðgerð Íslandssögunnar er stofnun Háskólans á Akureyri. Hér er gripið til hástigsins, enda óhætt að segja að engin einstök stjórnsýsluákvörðun hafi haft jafn uppbyggjandi, fjölþætt og jákvæð áhrif á byggðasvæði og staðsetning öflugs háskóla fyrir botni Eyjafjarðar. Hitt hefur heldur enginn efast um að starfsemin hefur þróast með friði og verið óumdeild, sem er ekki ónýtt á tímum ragna og rifrildis.
Háskólasamfélagið á Akureyri hefur breytt ásýnd bæjarins – og reyndar allrar landsbyggðarinnar. Það hefur aukið sjálfstraust íbúa og snúið vörn í viðvarandi sókn. Rannsóknarstarfsemi þess og vönduð vísindi hafa varðað nýja leið í fræðastarfi á Íslandi og í reynd skapað nýja vídd á sviði mennta og upplýsingar. Þar skiptir miklu máli að landsmenn hafa eignast nýjan sjónarhól sem hefur breikkað umræðuna og víkkað allan samanburð.
Tvennt má tína til sem lykilatriði í atvinnuuppbyggingu á Íslandi; annars vegar er nauðsynlegt að bæta menntunarstig á sem allra breiðustum grunni, hins vegar er brýnna en nokkru sinni að auka við fjölbreytni starfa í hverju byggðarlagi. Ekkert er dreifðum byggðum skeinuhættara en að festast í einsleitni starfa, sem hefur það iðulega í för með sér að kynja- og aldurssamsetning skekkist. Það er jafnan upphafið að fólksfækkun og samdráttarskeiði.
Þessu hefur Háskólinn á Akureyri breytt – og hér er einmitt helsta styrk hans að finna. Allt frá stofnun skólans 1987 hafa stjórnendur hans lagt ríka áherslu á að þjóna þeim sem búa og starfa á landsbyggðinni. Og árangurinn er augljós og eftirtektarverður. Um 70 prósent þeirra sem hafa útskrifast frá Háskólanum á Akureyri hafa fundið sér starf úti á landi. Háskólinn á Akureyri hefur með öðrum orðum breytt og bætt byggðamynstrið á Íslandi.
Það er af þessum sökum sem slá verður út af borðinu hugmyndir um að gera Háskólann á Akureyri að enn einu útibúinu frá Reykjavík. Háskólinn þarf vitaskuld á samvinnu við háskólasamfélagið í Reykjavík að halda, en reginmunur er á samstarfi og samruna. Glæsilegur árangur Háskólans á Akureyri við að mennta og styrkja byggðir – og tryggja þannig innviði þeirra – er í hættu ef hjartað slær ekki með heimafólki úti á landi.
Útibúavæðingin í atvinnulífi síðustu ára hefur kennt bæjum á borð við Akureyri sína lexíu. Hún hefur haft í för með sér ákvarðanaflutning. Hún hefur dregið úr sjálfstæði og sérstöðu. Í tilviki Háskólans á Akureyri myndi hún ryðja burtu einum mikilvægasta sjónarhóli í íslensku fræðastarfi sem myndast hefur á síðustu áratugum. Það getur ekki verið sú gjöf sem Háskólinn á Akureyri á skilið á 25 ára afmæli sínu á næsta ári.

-SER, júní 2011.

Jafnræði og réttlæti

Ég hef skipst á skoðunum við fjölmarga útgerðarmenn á síðustu dögum og vikum, þar á meðal marga þá reyndustu í greininni. Fráleitt er að þeir hafi allir sömu sýn á breytingar á fiskveiðistjórnunarkerfinu. Vissulega heyrast þær raddir að best fari á því að breyta engu, en auðheyrilega er sá hópur stærri sem vill leita sátta um meginleiðir.
Úr hópi helstu útgerðarmanna landsins heyrast þau sjónarmið að ekki verði lengur unað við ófrið og erjur í þessari einni helstu atvinnugrein á Íslandi. Einn stærsti og lífseigasti útgerðarstjóri austfjarða orðaði þetta ágætlega í mín eyru um daginn: „Við þurfum að auka jafnræði og réttlæti í greininni.“ Hann taldi að það væri ekki aftur snúið.
Ég tel að þetta sé rétt mat. Deilendur eru komnir á endastöð. Báðir verða að gefa eftir. Sátt í sjávarútvegi mun ekki snúast um engar breytingar. Það vita allir, einnig sá harði kjarni útvegsmanna sem bölsótast út í allar breytingar. Þeir vita reyndar sjálfir að eftir því sem þeir tala ákafar fyrir óbreyttu kerfi, því vinsælli verður krafan um breytingar.
Eins og svo oft áður í þjóðmálaumræðu á Íslandi kjósa deilendur að þrasa um það sem skilur þá að, fremur en það sem meiri eining er um. Hafa skal það sem hávaða veldur! Það er eins og báðir aðilar skammist sín fyrir þær sættir sem þó eru að takast um meginleiðirnar. Það virðist henta betur í umræðunni að tala hátt, fremur en skýrt.
Meginsáttin í íslenskum sjávarútvegi fjallar um afnám ótímabundinna forréttinda. Samningaleiðin, sem flestir vilja fara, jafnt gagnrýnendur kerfisins og útgerðarmenn, snýr að þeirri nýjung að veita fólki og fyrirtækjum tímabundinn rétt til afnota eða hagnýtingar á auðlindinni, gegn gjaldi. Þetta er lykilbreytingin og aðalatriðið.
Gerð tímabundinna nýtingarsamninga er mikilvægasta breytingin sem gerð verður á fiskveiðistjórnunarkerfinu á Íslandi á næstu mánuðum. Hún leitast við að rjúfa hið meinta eignarréttarlega samband fiskveiðiheimilda og útgerðarmanna. Hún fjallar í reynd um það að menn geti ekki lengur selt það sem þeir eiga ekki – og leigt án veiða.
Megingalli núverandi kvótakerfis snýr að óvissu og braski. Óvissan er fólgin í því að handhafar veiðiheimilda geta selt sig út úr greininni hvenær sem þeim hentar og skilið heimabyggð sína eftir án lífsviðurværis. Braskið felst í því að stór hluti aflahlutdeildarhafa dýfir ekki hendi í kaldan sjó, leigir alla hlutdeildina og fénýtir að eigin geðþótta.
Meginbreytingin tekur á þessum galla, sem stórum hluta landsmanna hefur sviðið um langt árabil. Hún er leið til sáttar, greininni sjálfri til framdráttar og landsmönnum öllum til heilla. Varhugavert er að missa sjónar af þessu meginatriði breytinganna. Og þótt vissulega sé freistandi að fjargviðrast um útfærslur, er sáttahluti umræðunnar merkilegri.
Það er einnig mjög brýnt fyrir umræðuna að viðurkenna gallana á báðum frumvörpum stjórnvalda um stjórn fiskveiða. Þau eru langt frá því að vera hafin yfir gagnrýni. Mörgu í frumvörpunum verður að breyta, enda gætir þar á köflum meiri rómantíkur en raunsæis. Það á ekki síst við um tilfærslu afla úr nýtingarflokki í fjölmarga smáútgerðarpotta.
Sjávarútvegur á Íslandi verður áfram að vera rekinn á viðskiptalegum forsendum. Afturhvarf til pólitískra inngripa er ótækt. Breytingin má ekki enda sem gamaldags handstýring til hokurs og styrkjavæðingar. Og breytingin má ekki verða til þess eins að veikja kröftugt og arðsöm fyrirtæki í greininni í þágu tilfærslna á milli landsvæða.
Nú er lag að ná sáttum. Nú er tímabært að þeir taki yfir umræðuna sem tala fremur til sáttar en sundrungar. Leigutími til 15 ára eða 20 er ekki aðalatriði heldur leigan sjálf. Leigugjald af framlegð eða hagnaði er ekki aðalatriði heldur gjaldið sjálft. Og eins er það aðalatriði að gjaldið skili sér í uppbyggingu atvinnulífs en ekki í hítina við Arnarhvál.
Nú er lag að tala saman. Nú er rétt að missa ekki sjónar af meginefni þessa alls; að skapa öruggan rekstrargrundvöll sjávarútvegsfyrirtækja, efla byggð og efla atvinnu. Ef líkur eru til annars, verður að breyta um kúrs. Útfærslur verða að hampa kostum greinarinnar. Og verðlauna þá sem vel gera, en hafna hinum sem hvort eð er vilja ekki veiða.

-SER, júní 2011.

Aftur á bak eða áfram

Óskandi væri að Icesave-málið mætti afgreiða með einni strákslegri setningu; sumsé þeirri að maður borgi ekki skuldir óreiðumanna! Málið er bara ekki svona einfalt. Í tilviki Icesave-reikninganna var óreiðan engu minni hjá stjórnvöldum. Þau færðu viðkvæmasta hluta efnahagslífsins í hendur kunnáttulausra karla – og drógu úr öllu eftirliti með þeim.
Og ábyrgðarleysi stjórnvalda var svona: Á síðustu mánuðum íslenska efnahagsundursins, rétt áður en allt komst upp, var þörfin fyrir lausafé orðin svo mikil að grípa varð til allra tiltækra leiða í leit að skotsilfri. Ríkjandi stjórnvöld vissu af þessum vanda – og voru tilbúin að horfa í gegnum eftirlitsfingurinn til að bjarga bönkum, fremur en að benda á eigin nekt.
Það er bæði flókið og þunglamalegt að stofna dótturfyrirtæki í útlöndum, sérstaklega fjármálafyrirtæki, enda taka útlöndin í þeim tilvikum alla ábyrgð á rekstri félaganna. Ríkið taldi þetta of tafsamt fyrir íslenska einkabanka í sjóðþurrð. Það gaf þeim færi á að fara auðveldari leiðina; að stofna útibú upp á íslenska ábyrgð. Útrásin var þannig heimatryggð.
Íslendingar geta ekki firrt sig þessari ábyrgð. Og þeir geta ekki horft framhjá því að með neyðarlögunum settu þeir íslenska hagsmuni framar hagsmunum útlendinga sem voru að skipta við einn og sama bankann frá Íslandi. Þeir kusu í krafti stjórnvalda sinna að brjóta sjálfa jafnræðisregluna. Stjórnvöld, sem heimilu stofnun útibús, afréðu að hygla eftir þjóðerni.
Og svona horfir heimurinn á okkur: Innstæður í útibúum bankans á Íslandi voru tryggðar að fullu og fluttar yfir í nýja bankann við gjaldþrot þess gamla. Innstæður í útibúum bankans í Bretlandi og Hollandi voru hins vegar skildar eftir að hálfum hluta í þrotabúinu. Það er þessi gjörningur sem Eftirlitsstofnun EFTA telur að brjóti regluna um bann við mismunun.
Eftirlitsstofnunin hefur sagt að ef Íslendingar leysi þessa deilu með samningum muni hún ekki aðhafast meira í málinu. Hafni þeir samningnum mun hún vísa samningsbrotamáli til EFTA dómstólsins. Dómi hans verður ekki áfrýjað og er bindandi fyrir Ísland að þjóðarrétti. Þar með fengi íslensk þjóð á sig dóm fyrir að standa ekki við gerða samninga.
Nú velur íslensk þjóð á milli samnings eða dóms. Kostnaður af samningi er allt að 47 milljarðar króna, en þar af eru nú þegar 20 milljarðar til í tryggingasjóði. Miðað við síauknar endurheimtur í þrotabúi bankans eru góðar líkur á að kostnaður ríkisins verði mun minni; líklega nærri tíund af 175 milljarða þroti Seðlabankans sem enginn fær að kjósa um.
Hinn kosturinn er áralöng barátta í dómssölum, hugsanlega allt að fjögurra ára pattstaða í samskiptum Íslendinga við erlend viðskiptalönd. Sú leið mun klárlega hægja á hagvexti og kalla á umtalsverðan niðurskurð í velferðarmálum, svo og skattahækkanir á fjölskyldur og fyrirtæki. Og er þá ónefndur allt að 500 milljarða króna skaði ef dómsmálið tapast.

-SER, apríl 2011.

Sjávarbyggðirnar lifna við

Það hefur verið ánægjulegt að koma niður á kaja í nokkrum sjávarþorpum landsins á síðustu misserum. Þar iðar allt af lífi að nýju eftir langvarandi deyfð og vonleysi. Strandveiðar hafa virkað sem vítamínsprauta inn í þessu litlu samfélög og áhrifin eru greinileg á allt mannlífið á staðnum. Það er eins og blessað þorpið hafi vaknað á ný.
Lífið er náttúrlega fiskur. Það er gömul saga og ný við Íslandsstrendur. Veiðar og vinnsla er Íslendingum meira í blóð borin en verðbréfamiðlun og vogunarsjóðir. Dugnaður landsmanna nýtur sín best við þau verk sem venjan hefur kennt þeim um aldur og ævi. Og við höfum á síðustu árum orðið áþreifanlega minnt á það hver við raunverulega erum.
Í starfi mínu sem þingmaður hef ég lagt mig eftir að heimsækja sjávarbyggðir um norðan- og austanvert landið. Það er mikilvægt í pólitísku starfi að fá það bæði þvegið og óþvegið – og þá liggur eiginlega beinast við að fara niður á kaja; hlusta á atvinnulífið, greina hljóminn – og enduróma hann svo inni á Alþingi, sem angar ekki beint af þangi.
Í starfi þingmanns er hollt að festa hugann við dæmigert sjávarþorp á Íslandi. Ég nefni Breiðdalsvík. Þar var höfnin næsta tóm um árabil. Svo komu strandveiðar. Á nokkrum vikum breyttist bæjarbragurinn. Á tveimur árum tífaldaðist afli á land – og tekjur hafnarinnar sexfölduðust. Og íbúum byrjaði aftur að fjölga – og það um heil átta prósent.
Auðvitað er lífið fiskur. Og fiskveiðistjórnunarkerfi á að skapa líf, rétt eins og strandveiðar hafa gert á Breiðdalsvík. Og ekki bara við kajann: Hótelhaldarinn Friðrik brosir út að eyrum, af því sjómenn sækja þangað gistingu. Og ekki er Njáll í sjoppunni öllu ókátari, enda bissnessinn betri. Og svona er keðjuverkunin út um allan þennan 230 manna bæ.
Þetta er hinn raunverulegi virðisauka sjávarútvegs á Íslandi. Hann nær hámarki þegar sem flestir landsmenn hagnast, jafnt á hafi úti sem og í landi. Það er svona kerfi – sem gerir ráð fyrir að menn veiði, fremur en leigi og selji – sem dreifir hagnaðinum jafnast út í samfélagið. Og fyrir vikið getur sveitarstjórinn Páll á Breiðdalsvík rekið leikskóla.
Við tímabærar breytingar á fiskveiðistjórnunarkerfinu þarf margt að hafa í huga, en þó helst það að kippa ekki fótunum undan greininni. Þau útgerðarfyrirtæki sem sýnt hafa mestu samfélagslegu ábyrgðina, mestan virðisaukann og mestu byggðafestuna, eiga auðvitað að njóta forgangs. Breytingin á að vinsa út þá sem komið hafa óorði á greinina.
Eins þarf hitt að gerast. Nýliðum á að gefa tækifæri, til dæmis með þeim strandveiðum sem hér hafa verið nefndar. Með því að vinsa út þá sem eru bara að braska með kvótann, á að verða til byggða- og nýliðunarpottur. Hann þarf ekki að verða til þess að ábyrgðarfyllstu útgerðirnar missi spón úr aski sínum, heldur býr gallinn í gamla kerfinu til nýjan pott.

-SER, febrúar 2011.

Þjóðargróði fiskveiða

Það fiskveiðistjórnarkerfi sem landsmenn hafa búið við á síðustu áratugum hefur að hluta til tapað merkingu sinni. Fiskveiðistjórnun er nefnilega gildishlaðið orð. Það gerir ráð fyrir því að menn hafi stjórn á veiðum. Og þetta er lykilatriði; þeir sem fá úthlutað aflaheimildum eiga að veiða þær – og helst verka og vinna til að hámarka virðisaukann. Hitt er töpuð merking; það að veiða ekki hlutdeild sína, heldur leigja hana frá sér eða selja hæstbjóðanda.
Í umræðunni um fiskveiðistjórnun er afskaplega brýnt að gera skýran greinarmun á þeim sem hafa sýnt samfélagslega ábyrgð og byggðafestu og hinum sem hugsa fremur um eigið veski en veiðar. Það er himinn og haf á milli afnotaréttar og eignaréttar. Og þessvegna eru heilu úthöfin á milli þeirra sem hafa notað núverandi kerfi til að veiða og vinna og hinna sem aðeins hafa hugsað um að leigja og selja. Augljóst er hvoru megin þjóðargróðinn liggur.
Nánast allir Íslendingar eru sammála um nauðsyn þess að breyta og bæta núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi. Og nú um stundir hrópar allt samfélagið á sátt í þessum efnum, ekki síst það starfsfólk sem hefur veiðar og vinnslu og tengdar greinar að lífsviðurværi. Atvinnurekendur eru hér engin undantekning; innan stjórnar Samtaka atvinnulífsins er ekki stuðningur við óbreytt kerfi fiskveiða við landið. Þar vilja menn einnig bæta kerfið og sækja fram til sáttar.
Þjóðinni býðst nú sögulegt sáttatækifæri. Spurningin er aðeins hver útfærsla samningaleiðinnar verður, en þar er sjálfan grundvöll sáttarinnar að finna. Samningaleiðin er nákvæmlega sú leið sem flestir hagsmunaaðilar í sjávarútvegi og stjórnmálum hafa orðið ásáttir um að fara. Nú ríður á að eyða óvissu um rekstrarskilyrði sjávarútvegsfyrirtækja með hlutlægum leikreglum og auknu gagnsæi við úthlutun heimilda. Nú er lag að breyta, báðum deilendum í hag.
Lykilatriði er að taka af allan vafa um að fiskveiðiauðlindin sé sameign íslensku þjóðarinnar og að nýting hennar myndi ekki óafturkræfan eignarétt. Þá er ekki síður brýnt að farið verði með fiskveiðiauðlindina í samræmi við aðrar auðlindir landsmanna; nýting hennar sé tímabundinn afnotaréttur, sem verði í samræmi við merkilega niðurstöðu „auðlindanefndarinnar“ svonefndu um leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu íslenska ríkisins. Hér þarf samræmi og staðfestu.
Það er ekki höfuðatriði að ríkissjóður afli sér meiri fjár með tímabærum breytingum á fiskveiðistjórnunarkerfinu. Veiðigjaldið, sem nú er um 3 milljarðar króna, kann vel að vera lítið af tuga milljarða króna framlegð greinarinnar, en hitt er eðlilegt að útgerðarmenn, rétt eins og aðrir sem hafa afnotaréttindi í samfélaginu, séu ekki eftirbátar annarra í skattgreiðslum. Gjald getur aftur á móti verið breytilegt frá einum tíma til annars, rétt eins og aðrir skattar.
Mest er um vert að breytingarnar ógni ekki eðlilegum rekstrarskilyrðum. Breytt kerfi verður að bæta greinina, ekki bjaga hana. Þessvegna verður gjald fyrir afnotin að vera í samræmi við getu greinarinnar og má ekki einvörðungu miðast við þá sem best geta boðið hverju sinni. Þá er og brýnt að leigutíminn verði í samræmi við eðlilega afskriftarþörf greinarinnar. Þar hafa verið nefnd 20 til 25 ár. Til samanburðar er leigutíminn 18 ár í Noregi og 10 ár í Þýskalandi.
Breytingarnar munu sjálfkrafa vinsa burt þá sem hafa komið óorði á útgerð á síðustu árum. Þeir sem aldrei veiða – og hafa ekki hugsað sér annað en leigu- og sölugróða af aflahlutdeildinni – fá aldrei úthlutað veiðiheimildum til lengdar. Nýtt kerfi miðar nefnilega að stjórn á veiðum, ekki leigu eða sölu. Það er af þessum sökum sem þeir útgerðarmenn, sem ætla sér áfram að veiða aflaheimildir sínar, þurfa ekki að óttast afnotaréttinn, því þeir ætla sér ekki út úr greininni.

-SER, febrúar 2011.

Sækjum fram til sáttar

Þorsteinn Már Baldvinsson skammar mig stórum í síðasta Vikudegi. Ástæðan er gagnrýni mín á framgöngu forstjórans á sjávarútvegsfundi í Hofi. Þar hélt hann ágæta tölu um mikilvægi Samherja fyrir eyfirskt samfélag, en fór einni glæru of langt undir restina – og hjólaði í mann og annan. Hann afréð sumsé að gera lítið úr Ólínu Þorvarðardóttur, einum kunnasta andmælanda kvótakerfisins með því að skella á skjáinn háðulegri mynd af þessum líka heimskupörum hennar! Þar með ætti hún að þegja um sjávarútveg!
Nú er það auðvitað svo að Þorsteini er fullkunnugt sem reyndum forstjóra, að það er engin ástæða til að vaða í manninn ef málefnið er gott. Svoleiðis gera menn einfaldlega ekki, nema í algerri neyð. En látum það vera, því fundurinn í Hofi var góður og þarfur; þess merki báru öll framsöguerindin sem flutt voru af yfirvegun og þekkingu og afar stilltri hlutlægni. Sérstaklega var hollt að kynnast allri þekkingu sem Háskólinn á Akureyri hefur aflað sér um sjávarútveg, svo og upplýsingum um afleidd störf greinarinnar.
Sá sem hér heldur á penna talar fyrir sátt í sjávarútvegi. Á síðustu vikum hafa deilendur í þessari mikilvægu atvinnugrein setið á rökstólum og freistað þess að finna samhljóminn. Það er tími til kominn. Í aldarfjórðung hafa landsmenn skipst í hatrammar fylkingar í afstöðunni til fiskveiðistjórnarkerfisins. Nú er lag að loka þrætubókunum. Líklega hefur þjóðin aldrei verið eins nálægt sáttinni og einmitt núna – og því er heilladrjúgt fyrir herforingja beggja vegna víghóls að láta af stóryrðum og uppnefnum á lokametrunum.
Hverju þarf að breyta? Sáttaleiðin hefur svörin. Útfærslan verður vissulega flókin, en hún er fær. Mest um vert er að fiskurinn í sjónum verði skilyrðislaust í eigu þjóðarinnar – og menn geti ekki lengur selt það sem þeir eiga ekki. Það felur í sér að aflaheimildir verða ekki lengur leigðar eða seldar frá einum útvegsmanni til annars, heldur leigðar út af raunverulegum eiganda kvótans; þjóðinni sjálfri. Þannig verður sömu aðferð beitt við leigu á auðlindum sjávar og leigu auðlindanna á landi og í iðrum jarðar.
Við útfærslu sáttaleiðarinnar verður mikilvægt að horfa til þess sem vel hefur verið gert í gamla aflamarkskerfinu. Þar skiptir byggðafesta og samfélagsleg ábyrgð miklu máli. Þau fyrirtæki sem hafa einbeitt sér að því að veiða og verka hlutdeild sína í aflanum – og skapa mesta virðisaukann fyrir land og þjóð – hljóta að njóta þess í nýju leigukerfi, enda eðlilegt að leigja þeim lengst sem hafa verið húsum hæfastir í gamla kerfinu. Það á með öðrum orðum að hampa kaupendum í greininni, en ekki seljendum.
Það er af þessum sökum sem menn á borð við Þorstein Má Baldvinsson eiga að vaða í málefni fremur en menn. Fyrirtæki hans hefur að mörgu leyti verið samherji sinnar heimabyggðar. Það veiðir og vinnur. Og skilar samfélaginu miklum virðisauka. Ekki bara í fiski, heldur aðföngum, viðhaldi, nýsköpun og öllum öðrum afleiddum störfum. Það er svona fyrirtæki sem er hæfur leigjandi á markaði og getur sótt fram í krafti sögu sinnar. En Þorsteinn; við skulum hins vegar hætta að verðlauna skussana í greininni.

-SER, janúar 2011.

Trúverðugleiki byggðarlaga

Útlit byggðarlaga skiptir ferðamenn miklu máli, enda er fegurðin aðdráttarafl og hrifningin bundin í form og liti. Ferðamenn staldra við þessi atriði, velta þeim fyrir sér og njóta. Trúverðugleiki byggðarlega hefur hins vegar lítið sem ekkert með útlit að gera. Hann er byggður á innviðum, traustum og varanlegum. Fyrir íbúa bæjarfélags eru innviðirnir meginatriði, hvort heldur þeir vilja búa þar áfram eða velja sér búsetu á nýjum stað.
Það er misskilningur – en í raun nokkuð útbreidd skoðun - að fólk velji sér búsetu eftir atvinnu. Svo einfalt er lífið ekki. Atvinna er auðvitað undirstaða lífsbjargar, en hún er langt frá því að vera frumlag búsetu. Meginstoðirnar lúta að sjálfri grunnþjónustunni; heilsu, menntun og öryggi. Ef þessar stoðir samfélagsins eru ekki til staðar, skiptir atvinna litlu sem engu máli. Það vilja fáir vinna til frambúðar á stað sem gerir ekki ráð fyrir aðhlynningu og umönnun.
Samfélag án meginstoða er laskað samfélag. Það er hvorki eftirsóknarvert né uppbyggilegt. Það hrindir frá sér mannauði og verður fyrir vikið einhæft og óspennandi. Það upplifir sjálft sig sem vanmáttugt af því það getur ekki rækt skyldur sínar við náungann. Það getur hvorki uppfrætt hann né líknað og því síður skapað honum öryggi og skjól. Það er í meginatriðum ófært um að vera manneskjulegt og fyrir vikið brestur menning þess, virðing og trúverðugleiki.
Því er á þetta minnst að hugmyndir hafa vaknað sunnan heiða um að ræna byggðir landsins helstu grunnstoðinni – og þar með trúverðugleikanum. Það er einhver mesta aðför að bæjarfélögum sem gerð hefur verið. Hún er jafn dónaleg og hún er háskaleg. Allra andstyggilegust er hún þó í ljósi þess að ekki er lengur gert ráð fyrir virðingu samfélagsins. Hún fer á svig við þann grundvallarskilning að hvert byggðarlag geti sinnt brýnustu þörfum íbúa sinna.
Þetta er hættuleg hugsun – og hana verður að stöðva í eitt skipti fyrir öll. Hún er tilræði við þá vissu landsmanna að þeir byggi eitt og sama samfélagið. Hún er í reynd siðrof af því hún æpir á fyrsta og annars flokks þjónustu. Og þótt vissulega kreppi að, hefur hún lítið sem ekkert með hagræðingu að gera. Hún er í besta falli tilflutningur á peningum í einhverju árans reiknilíkani sem hvorki gerir ráð fyrir vindum né veðrum. Og heldur ekki vatni.
Byggðapólitík á að snúast um jafnrétti. Ríkið krefst þess að fólk greiði svipað hlutfall af launum sínum í skatta – og því hlýtur fólkið að ætlast til svipaðrar þjónustu af ríkinu, hvar svo sem það býr. Undanþágur frá þessari gagnkvæmni, á þeim rökum að tilteknar einingar – gjarnan úti á landi – séu óhentugar, eru móðgun við fólk. Allt Ísland er óhentugt að stærð og fjölda! Og við höfum enn rík efni á að taka tillit hvert til annars – um land allt.
Það er pólitísk ákvörðun að breyta byggðarlögum. Það á ekki að vera á valdi framkvæmdavalds eða embættismanna að kippa stoðunum undan heilu bæjarfélögunum hringinn í kringum landið. Þess vegna kemur nú til kasta löggjafans að hnekkja fram komnum tillögum um breytta skipan á þjónustu heilbrigðisstofnana á landinu. Þær breytingar verða ekki gerðar nema að fengnu lýðræðislegu umboði. Og það vald er að finna á Alþingi, ekki í Arnarhváli.
Því reynir nú á þingmenn þjóðarinnar. Þeir geta kosið að vera ofríkinu þægir, eða tekið mark á raunverulegum völdum sínum. Þeir geta unað sér í skjóli framkvæmdavaldsins eða lagst á sveif með byggðarlögunum. Sá sem hér skrifar hefur hafnað aðför að grunnstoð hinna dreifðu byggða. Þess sér stað í breyttu fjárlagafrumvarpi, en einnig þeim fyrirvara að í fjárlögum næstu ára verði ekki krafist meiri niðurskurðar úti á landi en á suðvesturhorninu.

-SER, desember 2010

Héðan fær mig enginn

„Sæll vertu, elsku drengurinn minn,“ segir Sigríður Pétursdóttir við miðaldra þingmann sem á leið um hjúkrunarheimilið Sundabúð síðla hausts þegar næstum tíu ár eru liðin af nýrri öld. Hún tekur hlýlega í hönd hans og heldur henni að sér á meðan samtalið fer fram. Sigríður þekkir tímana tvenna, eða jafnvel þrenna, enda fædd í byrjun fyrra stríðs að Vakursstöðum í Vesturárdal, sem er einn þriggja grösugra dala sem ganga inn úr Vopnafirði.
Hún hefur á orði við þingmann að heldur finnist sér það illa til fundið hjá stjórnvöldum að skera niður heilbrigðismálin. Hugmyndir um lokun Sundabúðar, einu heilbrigðisstofnunar svæðisins séu „náttúrlega hneisa.“ Og þessi aldna heiðurskona heldur áfram: „Það get ég sagt þér, vinur minn, að héðan fær mig enginn. Mér hefur eiginlega hvergi líkað betur á lífsleiðinni en einmitt hér, enda viðurgjörningurinn góður og viðmótið hlýtt.“
Sigríður þekkir misjafnan aðbúnað fólks á sinni 96 ára lífsgöngu – og segir frá því hlutskipti sínu að hafa ein sjö systkina þurft að yfirgefa bæinn sinn og flytja á fósturheimili að Ytri Hlíð í sveitinni: „Ég hefði viljað fá að alast upp með systkinum mínum,“ segir hún, en bendir á að það hafi ekki verið í boði: „Við vorum of mörg börnin fyrir fátækt heimili, svo það varð úr að ég var send að heiman. En ég saknaði alltaf systkina minna.“
Það fór þó aldrei svo að Vakursstaðasystur enduðu ekki á sama heimilinu. Systir Sigríðar, Guðrún, dvelur á efri hæðinni í Sundabúð og þær systur því komnar undir sama þak. „Mér þótti ansi hart, eftir öll þessi ár, að kerfið sunnan í Reykjavík ætlaði að stýja okkur í sundur, loksins þegar við náðum saman,“ segir gamla konan höstugum tóni og vísar til hugmynda í fjárlagafrumvarpi fyrir 2011 um róttæka breytingu í heilbrigðisþjónustu úti á landi, sem nú hefur raunar verið hrundið.
„Þið eigið mér að mæta, ef þið lokið þessari góðu stofnun,“ segir hún við þingmann um leið og hún sleppir af honum hendinni – og þar með hefur hann það; minntur á að það er fólk á bak við hverja tölu og hverja prósentu í fjárlagagerðinni á hverjum tíma.

-SER, desember 2010

Á bak við tölurnar

Starf þingmanns snýst að miklu leyti um tölur og prósentur. Hann þarf að sökkva sér ofan í línurit og töflur og greina hag samfélagsins, svo og möguleika þess – og nauðsynlegar breytingar. Í öllu þessu ati má aldrei missa sjónar á því að á bak við allar tölur og hverja einustu prósentu leynist fólk, hringinn í kringum landið; gamalt og ungt, heilbrigt og veikt, með og án vinnu.
Því er á þetta minnst að fólk og tölur fara ekki alltaf saman. Ákvörðun þings um tekjur og útgjöld spegla á stundum ekki veruleika fólks. Þær gera ekki ráð fyrir breytileika samfélagsins, svo og mismunandi þörfum og getu, aðstæðum og þjónustu. Á stundum virðist ríkisvaldið einfaldlega vilja steypa alla í sama mót, sjálfu sér til þæginda við almenna útreikninga og spár.
Það gengur ekki að nota sömu reglustika á allt og alla. Grunnskólabarn í dreifbýli þarf aðra þjónustu en jafnaldri þess sem býr í næsta húsi við skólann sinn. Foreldrar sem eru að reyna að ná endum saman á köldum svæðum horfa á annan orkureikning en íbúar heitra svæða. Og fiskverkandi ofan í þröngum firði býr við annan kost en keppinautur á hraðbrautinni.
Jöfnun lífsskilyrða á landinu öllu er eitt leiðarstefa jafnaðarhugsjónarinnar sem má aldrei missa sjónar af. Þar er mikið verk að vinna. Langvarandi barátta um jöfnun flutningskostnaðar á landinu hefur sýnt fólki við hvaða varðhund er að etja. Sá bolabítur heitir framkvæmdavald – og því hallar öllu til suðvesturs. Það reiknar út frá Reykjavík – og spár þess eru þaðan.
Byggðajafnrétti á að vera jafn sjálfsagt og kynjajafnrétti. Í því ljósi þarf að reikna upp á nýtt. Það þarf að taka almennilegt tillit til fjarlægða, samgönguöryggis, aðstöðu og þjónustu svo landsmenn allir geti búið við svipuð lífsgæði. Við höfum fyrir lifandi löngu hafnað því að konur eigi að sætta sig við minni þjónustu en karlar. Gildir eitthvað annað um byggðirnar?

-SER, desember 2010

Hámark siðferðis

Það er ekki brýnasta verkefni íslenskra bankastjóra að hámarka arðsemi til skamms tíma. Miklu mikilvægara er að hámarka siðferði til langs tíma. Þetta blasir við þegar sértæk skuldaaðlögun fyrirtækja stendur yfir. Þar verður ekki unað við þá þversögn að fulltrúar helstu gjaldþrota íslensks viðskiptalífs njóti forkaupsréttar á glötuðum eignum sínum. Og hvað segir það aukinheldur um hrunalærdóminn að þeir einir geta boðið best sem tapað hafa mestu?

Nú er það ekki svo að stjórnmálamenn eigi að ákveða hvaða einstaklingar mega reka fyrirtæki. Aftur á móti er pólitísk stefnumótun í þessum efnum afar mikilvæg – og sömuleiðis eftirfylgni þingheims. Skortur á hvorutveggju er samfélaginu háskalegur eins og nöturleg dæmin sanna.

Illskiljanlegt er að nýir bankastjórnendur hampi þeim helst sem verst hafa leikið íslenskt viðskiptalíf á síðustu árum. Öllu verra er að þeir njóti afskrifta og ívilnana umfram almenning. Það er eðlileg krafa að athafnamenn, sem hafa réttarstöðu grunaðra í bankahruninu, fái ekki óhindraðan aðgang að fyrri eignum sínum. Í reynd ber að taka fyrir það. Fyrir því hlýtur að vera meirihluti á Alþingi.

Engin ástæða er til að gefa afslátt af íslensku réttarkerfis við siðvæðingu viðskiptalífsins. Sakleysi gildir uns sekt er sönnuð. Því má vel vera að flestir þeir kaupahéðnar sem fremstir fóru í krosseignakapphlaupinu – og ekki hafa fengið réttarstöðu grunaðra - megi sitja við sama borð og aðrir landsmenn þegar kemur að skiptum gæðanna, en þeir eiga ekki að njóta forkaupsréttar. Hámörkun fjár má ekki vera á kostnað hámörkun siðferðis. Og svo er hitt: Almenn og opin útboð hljóta hér að vera meginreglan. Hitt er fullreynt í þröngu, myrkvuðu og líkast til mygluðu handvali.

-SER, október 2010

Heilbrigt byggðajafnrétti

Kynjajafnrétti hefur tekið drjúgan tíma umræðunnar á Íslandi á undanförnum árum – og er það vel. Árangurinn hefur skilað sér í samstöðu; landsmenn vilja tryggja stúlkum og drengjum sömu tækifæri til mennta, starfa og launa - og almennt gera báðum kynjum jafn hátt undir höfði í leit þeirra að lífsgæðum. Um þetta er ekki lengur deilt.
Hér verður skrifað um byggðajafnrétti – og kallað eftir þjóðarsátt um jafnan aðgang allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu. Hinn kosturinn er vissulega sá að neita dreifðum byggðum um viðunandi þjónustu á þessu sviði og skipta landsmönnum þannig í efri og neðri deild opinberrar þjónustu. En viljum við það? Ég segi afdráttarlaust nei.
Enda þótt heldur kreppi að í efnahag þjóðarinnar nú um stundir hefur hún ennþá efni á að lækna sjúka. Hún hefur ennþá rík efni á þessari mikilvægustu grunnþjónustu samfélagsins sem er rétturinn til heilsu. Hún verður seint eða aldrei svo blönk að hún geti ekki þjónustað verðandi mæður, aldraða, langveika og breiðan hóp fólks í endurhæfingu.
En þá er komið að lykilspurningu: Hvar á að veita þessa þjónustu? Svar mitt er skýrt; mestur hluti heilbrigðisþjónustu er í eðli sínu nærþjónusta. Í fámennu landi getur vel verið að ekki séu efni til að reka mörg sérhæfð og tæknilega burðug bráðasjúkrahús, en hitt er jafn ljóst að þjóðarbúið græðir á því að sinna endurhæfingu og umönnun heima í héraði.
Hér ber að hafa þetta í huga: Sérhæfðustu sjúkrahúsin eiga einkum og sér í lagi að sinna bráðatilfellum. Þau eiga ekki að safna legudögum. Til þess eru þau of dýr. Eftirmeðferð á að fara fram sem næst heimilum fólks, ekki síst út af heilsu-, félags- og mannúðarsjónarmiðum, en einnig til að nýta fjárfestingu í húsakosti og tækjum hringinn í kringum landið.
Eða viljum við hitt? Viljum við búa í landi sem gerir verðandi mæðrum að aka mörg hundruð kílómetra yfir allt að fjóra fjallvegi í vetrarbyljum til að ala barn sitt? Ætlum við aldraðri konu að verja síðustu æviárunum á hjúkrunarheimili í 150 kílómetra fjarlægð frá áttræðum bónda sínum sem getur ekki selt húsið? Og viljum við hreinlega draga úr lífslíkum?
Hér í þessari blaðagrein er kallað eftir þjóðarsátt um aðgang landsmanna að heilbrigðisþjónustu. Hér er kallað eftir vinnu fagmanna, ekki síst heimamanna á hverjum stað, við að skilgreina þjónustusvæði á þessu sviði. Þar þarf vissulega að taka tillit til fólksfjölda, en jafnvel enn meira til vegalengda, veðurlags og samgönguöryggis á öllum tímum ársins.
Vissulega má víða hagræða í opinberri þjónustu, en sú hagræðing verður alltaf að taka tillit til aðstæðna á hverjum stað. Af þessum sökum er undarlegt að horfa til nýrra tillagna í fjárlagafrumvarpi fyrir 2011 um að skera helst niður í heilbrigðisþjónustu þar sem vegalengdir eru mestar og samgönguöryggið er minnst. Þar hefur ekki verið reiknað til enda.
Auðveldast og réttast er að koma við hagræðingu í heilbrigðisþónustu þar sem samgöngur eru greiðastar og vegalengdir stystar. Tvöföldun Reykjanesbrautar, göng undir Hvalfjörð og bráðum tvöföldun Suður- og Vesturlandvegar hlýtur að fela í sér mestu mögulegu hagræðinguna í heilbrigðisþjónustu á landinu. Þar eru rekin 6 sjúkrahús innan 50 kílómetra radíuss.
Heilbrigðisþjónustan úti á landi getur hagrætt að sömu skilyrðum uppfylltum; með stórbættum samgöngum. Öruggari vegir munu þó aldrei stytta vegalengdir í slíkum mæli að íbúar landsbyggðar hafi sama greiða aðganginn að læknum og hjúkrunarfólki og íbúar höfuðborgarsvæðisins njóta. Öll hugsanleg göng og vegastyttingar breyta ekki landakortinu að mun.
Þessvegna þarf þjóðarsátt um viðunandi fjarlægð landsmanna frá læknis-, hjúkrunar- og umönnunarþjónustu. Hún getur verið 100 kílómetrar, svo nefnd sé til sögunnar helmingi lengri vegalengd en gildir á höfuðborgarsvæði, en vel að merkja; vegalengdin ein og sér er ekki fullnaðarsvar. Einn fjallvegur í 500 til 700 metra hæð getur hér brenglað töluna.
Ríkisvaldið ætlast til þess að landsmenn allir, óháð búsetu, greiði svipað hlutfall af launum sínum í skatta og skyldur. Að sama skapi hljóta landmenn allir, hvar á landi sem þeir búa, að ætlast til svipaðrar þjónustu af hálfu ríkisins – og gildir það ekki síst um veigamikla grunnþjónustu; örugga vegi, menntun og tryggan aðgang að lækningu, hjúkrun og umönnun.
Heilladrýgra er að skapa þjóðarsátt um aðgang allra landsmanna að lækningu og hjúkrun heldur en að skipta þeim í fyrsta og annan flokk skattgreiðenda, allt eftir því hvað ríkisvaldinu finnst duga á hverjum stað. Og heilladrýgra er einnig að ná fram sátt á þessu sviði með samtali við heimamenn, fremur en að læða reykvísku reiknilíkani bakdyramegin inn í fjárlög.
Mest um vert er þó mannúðarsjónarmiðið; gamla fólkið okkar, sem kynntist langtum krappari kjörum en landsmenn kvarta nú yfir, á ekki að þurfa að skilja hvert við annan af því dvalarheimili í sjávarþorpi er óhagkvæm eining að mati ráðuneytismanna einnar ríkustu þjóðar heims. Þjónusta heilbrigðisstarfsfólks á að lúta íslenskum lögmálum, ekki aðeins reykvískum.

-SER, október 2010

Mannvernd

Það skortir þjóðarsátt um grunngildi í íslensku samfélagi. Það vantar viðurkenningu á þeim hluta samneyslunnar sem ekki er til niðurrifs, hvað svo sem gengur á. Og í þessum efnum skortir einna helst kjark og þroska. Þetta blasir óþægilega við þegar umtalsverður niðurskurður er boðaður á útgjöldum ríkisins. Þá sker í augu að góðæristíminn var ekki notaður til að styrkja burði velferðarkerfisins heldur til þess að veikja stoðir viðskiptalífsins. Þá svíður undan þeirri staðreynd að ekki einu sinni á umsvifamesta tímabili Íslandssögunnar gátu stjórnvöld farið að lögum um málefni fatlaðra og sjúkra af því heilbrigt fólk var fémætara. Þau afnámu bindiskylduna á sama tíma og þau tóku tekjuvernd þeirra verst settu úr sambandi. Sömu stjórnvöld reistu og ráku sendiráð í Japan fyrir 1,5 milljarð króna á meðan ekki fengust fjármunir til sjúkrahótela svo alvarlega veikt fólk utan af landi hefði efni á þjónustu Landspítalans. Og sömu landsstjórar kostuðu 400 milljónum króna til að komast í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna á meðan ekki fékkst túskildingur til að reisa heimili fyrir 150 þroskaheft og fjölfötluð ungmenni sem enn bíða þess að yfirvöld fari að lögum. Þau máttu bíða alla þensluna á enda og horfa nú fram á sama hlutskipti í kreppunni.
Og nú skal jú skorið. Hvar? Eiga þeir sem lökust höfðu lífsgæðin og síst nutu þenslunnar - og aldrei fengu lög sín í gagnið - að taka á sig hlutfallslega þyngstu byrðarnar? Er það enn svo að sjúkir og fatlaðir eru skiptimynt á borði heilbrigðrar stjórnsýslu? Eða er sjálf stjórnsýslan sjúk? Er brýnna að vernda kontór yfirmanns en kerfi öryrkja? Það má aldrei vera. Hér verður að huga að þjóðarsátt um það sem raunverulega skiptir máli. Hér verða menn að taka sig á í mannasiðum og viðurkenna að mannvernd er jafn mikilvæg og umhverfisvernd.

-SER, apríl 2010

Hámark siðferðis

Það er ekki brýnasta verkefni íslenskra bankastjóra að hámarka arðsemi til skamms tíma. Miklu mikilvægara er að hámarka siðferði til langs tíma. Þetta blasir við þegar sértæk skuldaaðlögun fyrirtækja stendur yfir. Þar verður ekki unað við þá þversögn að fulltrúar helstu gjaldþrota íslensks viðskiptalífs njóti forkaupsréttar á glötuðum eignum sínum. Og hvað segir það aukinheldur um hrunalærdóminn að þeir einir geta boðið best sem tapað hafa mestu?

Nú er það ekki svo að stjórnmálamenn eigi að ákveða hvaða einstaklingar mega reka fyrirtæki. Aftur á móti er pólitísk stefnumótun í þessum efnum afar mikilvæg – og sömuleiðis eftirfylgni þingheims. Skortur á hvorutveggju er samfélaginu háskalegur eins og nöturleg dæmin sanna.

Illskiljanlegt er að nýir bankastjórnendur hampi þeim helst sem verst hafa leikið íslenskt viðskiptalíf á síðustu árum. Öllu verra er að þeir njóti afskrifta og ívilnana umfram almenning. Það er eðlileg krafa að athafnamenn, sem hafa réttarstöðu grunaðra í bankahruninu, fái ekki óhindraðan aðgang að fyrri eignum sínum. Í reynd ber að taka fyrir það. Fyrir því hlýtur að vera meirihluti á Alþingi.

Engin ástæða er til að gefa afslátt af íslensku réttarkerfis við siðvæðingu viðskiptalífsins. Sakleysi gildir uns sekt er sönnuð. Því má vel vera að flestir þeir kaupahéðnar sem fremstir fóru í krosseignakapphlaupinu – og ekki hafa fengið réttarstöðu grunaðra - megi sitja við sama borð og aðrir landsmenn þegar kemur að skiptum gæðanna, en þeir eiga ekki að njóta forkaupsréttar. Hámörkun fjár má ekki vera á kostnað hámörkun siðferðis. Og svo er hitt: Almenn og opin útboð hljóta hér að vera meginreglan. Hitt er fullreynt í þröngu, myrkvuðu og líkast til mygluðu handvali.

-SER, febrúar 2010

Sjálfdæmi eða regla

Þeir sem helst krefjast gagnsæis og heiðarleika í störfum samfélagsins eiga að ganga á undan með góðu fordæmi. Það segir sig nokkurn veginn sjálft. Þess vegna hefur það verið heldur nöturlegt að fylgjast með hrakningum nokkurra stjórnmálamanna í þessum efnum á síðustu vikum og mánuðum – að ekki sé talað um ógöngur heilu stjórnmálaaflanna þegar kemur að sjálfsagðri og löngu brýnni upplýsingagjöf.
Siðvæðing samfélagsins er nauðsynleg. Hún verður ekki aðeins bundin við viðskiptalífið, enda þótt þar þurfi klárlega að taka til hendi. Stjórnmálaöflin, sem setja viðskiptalífinu lög, verða einnig að lofta út. Það er liðin tíð að þau leyni upplýsingum um fjárhagsstöðu sína, lánveitendur og styrkjendur. Því síður að stöku stjórnmálamenn fari undan í flæmingi þegar eðlilegra spurninga er að þeim beint um hagsmunagæslu.
Það er sjálfsagður réttur kjósenda í þokkalegu þroskuðu lýðræðisríki að þeir þekki til skuldbindinga kjörinna fulltrúa. Og hér fer betur að ganga alla leið, fremur en hálfa. Það er enda löngu bannað að reykja í bakherbergjunum. Hagsmunaskráning alþingismanna og sveitarstjórnarmanna hlýtur því jafnt að lúta að hlutabréfaeign og stofnfjárhlutum, stjórnarsetum og félagsaðild, persónuleigum eignum og skuldum fjölskyldunnar.
Við þessa upptalningu ber vitaskuld að bæta styrkjendum sem veita fjármunum til margvíslegrar stjórnmálaþátttöku, hvort heldur er til einstakra pólitikusa eða heilu stjórnmálaflokkanna. Þá fyrst er hægt að ræða gagnsæi stjórnmálalífsins til þrautar þegar þær upplýsingar liggja fyrir. Það er nefnilega svo að það er jafn eðlilegt að fyrirtæki og félög styðji við lýðræðið og það er óeðlilegt að það skuli vera feimnismál.
Hér er því spurt hvort sjálfdæmi eða regla eigi að gilda í þessum geira samfélagsins. Og hvort stjórnmálamenn eigi almennt að njóta afsláttarkjara þegar kemur að upplýstara og heiðarlegra samfélagi. Vitaskuld er svarið afdráttarlaust nei. Þeir sem setja samfélaginu lög og reglur og eru til þess valdir að leggja kvaðir og hömlur á landa sína eiga að rísa undir ábyrgð sinni og segja hátt og skýrt hverjir þeir eru.

-SER, nóvember 2009

Atvinna án fordóma

Það hefur verið harla merkilegt að fylgjast með byggingu nýrrar verksmiðju við Krossanes á Akureyri á síðustu misserum. Í fyrstu virtist sem um einhvers konar álver væri að ræða – og var ekki laust við að margir firrtust við tíðindin – en svo róaðist umræðan á undraverðum hraða og lognaðist að lokum út af. Þetta var sumsé ekki áliðja og heldur ekki álþynnuverksmiðja. Þetta var þvert á móti aflþynnuverksmiðja.
Hér munar náttúrlega miklu. Aflþynna er klárlega aðlaðandi orð, gott ef ekki uppbyggilegt og nánast þrifalegt. Hitt halda margir að orðið „álver“ feli í sér útspúandi eðjustromp sem engum nema afgangsmönnum detti til hugar að leggja starfsheiður sinn við. Já, það beri eyðilegginguna í sér, jafnt fyrir andrúmsloftið sem óspillta náttúruna. Það sé ávísun á arðrán erlendrar fjárfestingar í aumu hrávinnslulandi.
Hér mætti halda að greinarhöfundur væri orðinn ær. En svo er ekki, eftir því sem best er vitað. Umræðan um iðnaðaruppbyggingu er hins vegar iðulega á skjön við vit og staðreyndir. Hún er oft og tíðum knúin áfram af tilfinningum og líkamlegum háhita, einkum og sér í lagi ef erlend fjárfesting í formi stóriðju ber á góma – og fer nú gamanið nú reyndar heldur betur að kárna ef áliðjunni er valinn staður úti á landi.
Aflþynnuverksmiðja ítalskra iðjuhölda á vesturbakka Eyjafjarðar er stóriðja sem slapp við skrekkinn. Eigendurnir léku á umræðuna. Í stað þess að ögra andrúminu afréðu þeir að kalla króann nafni sem enginn tæki eftir. Álþynnuverksmiðju var breytt í aflþynnuverksmiðju. Forliðurinn „ál“ hvarf á einni nóttu – og þar með sváfu allir vel, einkanlega þeir sem ella hefðu þurfti að reyra sig keðjum á turnum Akureyrarkirkju.
Nú um stundir þurfa Íslendingar á fleiri iðnaðarfyrirtækjum að halda. Og þar eð þeir eru sjálfir uppiskroppa með peninga er það varla goðgá að hleypa erlendu fjármagni inn í landið. Með grundvallaratriði á hreinu, svo sem þjóðareign auðlinda og meginsátt náttúru og nytja, verður að grípa til fordómalausrar uppbyggingar í þeim geira atvinnulífsins sem gefur af sér hvað mestar gjaldeyristekjur.
Ég hef aldrei skilið þá móðursýkislegu álversumræðu sem hér á landi hefur þrifist um árabil. Varla ræðst hún af mengun. Í útblæstri menga álver margfalt minna en fiskveiðar og ferðaþjónusta. Varla ræðst hún af einhæfni starfa. Í hverju álveri starfa hundruð sérfræðinga og fagmenntaðra manna í bland við verkamenn. Og varla ræðst hún af umhverfisspjöllum. Hundruð megawatta af grænni orku bíða í iðrum jarðar.
Íslendingar hafa yfirleitt sett egg sín í sömu körfu og farnast vel. Lengi framan af var landbúnaður helsta og nánast eina atvinnugreinin í landinu. Lengi fram eftir síðustu öld bar sjávarútvegur höfuð og herðar yfir aðrar atvinnugreinar í landinu. Umræðan um álver og eina körfu er því nokkuð hjákátleg í þessu landi elds og ísa. Rétt eins og okkur finnst sjálfsagt að yrkja jörð og afla fiskjar á að vera vitlegt að nýta orku.
Og þá beinist umræðan að þeim kostum sem einkum eru færir að nýta orkuna. Fjölbreytni í þeim efnume r sjálfsögð, svo og sanngirni í þá veru að hampa garðyrkjubændum rétt eins og gróðakörlum úr útlöndum. En umræðan á líka að snúast um það hvernig íslensk þjóð ætlar að útvega vinnufúsum hendur störf sem gefa af sér almennileg laun. Þar þýðir ekki endalaust að benda á „eitthvað annað“ af því álver eru ljót.

-SER, september 2009