Þróttmikil og vönduð skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis er samfelldur áfellisdómur yfir:
• ömurlegri og stórhættulegri hugmyndafræði
• líklega stærstu hagstjórnarmistökum síðari ára
• drambi og ófyrirleitni ofmetinna stjórnmálaforingja
• úr sér gengnum stjórnmálavenjum
• flokkshagsmunum sem voru ofar þjóðarhagsmunum
• einsleitri og staðnaðri stjórnsýslu í vinasamfélagi Arnarhóls
• lítilsvirtu og sljóu löggjafarvaldi
• gjaldþrota siðferðisgildum atvinnulífsins svo stappar nærri bilun og stórkostlegri veruleikafirringu
• þeirri staðreynd að það tók einkaframtakið innan við þrjú ár að steypa bönkunum á gjafvirði í glötun
Þetta er all nokkuð. En fyrst og síðast er skýrslan afhjúpandi – og fyrst og síðast er hún lærdómsrit. Hún skal vera lærdómsrit í bráð. Og hún skal verða lærdómsrit í lengd. Hér þurfa að verða kaflaskil hvað snertir ábyrgðartilfinningu kjörinna fulltrúa þjóðarinnar, embættismanna hennar og stjórnenda atvinnulífsins.
Nei, Ísland skal aldrei verða frjálsasta land í heimi árið 2015 eins og Viðskiptaráð Íslands boðaði í miðri veislunni sem öll var tekin að láni með giska svívirðilegum hætti. Ísland skal miklu fremur verða ábyrgasta land í heimi eftir hálfan áratug – og það þjóðfélag sem býður upp á jöfnustu lífskjörin og kröftugustu velferðina.
Við lestur skýrslunnar kemur skýrt fram að ein meginábyrgð bankahrunsins hvílir á herðum nýríkra eigenda og stjórnenda þriggja helstu banka landsmanna sem skófluðu virði þeirra ofan í eigin veski, réðu hóp nýgræðinga í kringum sig og hentu út bankareynslu og bankahefðum. Varla verður sjúklega vitfirrt græðgisvæðingin orðuð betur en í pósti fyrrverandi stjórnarformanns Kaupþings til undirmanns síns í Lúxemborg þann 9. júlí 2008: „Hæ Magnús, við gengum ekki frá bónus fyrir síðasta ár. Ég legg til 1 milljón evrur. Hvað segir þú?“ Og svar undirmannsins er giska einfalt: „Takk. Meira en nóg.“ Á eftir svarinu fylgir svo broskarl.
Prinsippin voru einmitt þessi, fram á síðasta dag. Og prinsipp þess sem tók uppundir þúsund milljarða að láni í íslensku bönkunum allt þar til yfir lauk, var líka ósköp einfalt. Hans prinsipp var að vera ekki með persónulegar skuldir. Einmitt það. Hann og félög honum tengd, tók þúsund milljarða að láni … en þetta var vitaskuld aldrei persónulegt. Allt heila bankaránið var auðvitað ekki persónulegt!
Þetta eru miklir broskarlar.
Og hefur eitthvað breyst? Nei, margar helstu persónur hrunskýrslunnar eru enn að – og það í meira lagi:
• þær eiga ennþá stærstu fjölmiðlana
• þær eiga ennþá eitt stærsta skipafélagið
• þær eiga ennþá annað stærsta flugfélagið
• og Bakkavararbræður stjórna ennþá því fyrirtæki
Menn fá fyrirtækin aftur og aftur, en ekki skuldirnar. Viljum við það?
Og nú gengst enginn við ábyrgð. Ávísanakerfi kerfisins er samt við sig; þar vísar hver á annan. Og ekki er svo sem mikils, líklega einskis, að vænta af viðskiptalífinu …
Nú þarf að spyrja stórra spurninga. Hið mikla og löngu þarfa lærdómsrit rannsóknarnefndarinnar kallar á ítarleg svör við grundvallarspurningum. Við þekkjum rót vandans, sem felst í óheftri frjálshyggju, klíkustjórnmálum og sérhagsmunagæsku, en vitum við hvernig beygt verður af þessari leið. Spurningarnar eru þessar:
• Er einkaframtakinu aftur treystandi til að geyma og ávaxta sparnað fólks með tryggum hætti?
• Er íslenska einkaframtakið nógu agað, heiðarlegt og siðað til að geyma fjármuni annarra?
• Fer kraftur einkaframtaksins saman við eðlilega íhaldsemi í hefðum bankastofnana?
• Stenst hið frjálsa hagkerfi ef regluverkið á að vera ráðandi?
• Stenst sú trúarskoðun frjálshyggjuaflanna að frelsi og ábyrgð séu tvær hliðar á sama peningi?
Þingheimur og þjóðin öll þarf að svara því eftir lestur skýrslunnar hvernig bankakerfi hún vill hafa í landinu? Kannski er við hæfi að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um rekstrarform helstu fjármálastofnana á Íslandi.
Nokkur atriði eru hér ljós:
• Stokka þarf upp embættismannakerfið sem er vinafélag nokkuð einsleits hóps í sama póstnúmeri
• Auka þarf sjálfstæði eftirlitskerfisins sem er, sakir nálægðar, hliðhollt einsleitu embættismannakerfi
• Aðskilja verður löggjafarvald og framkvæmdavald algerlega og breyta nefndavinnu þingsins
• Tryggja þarf fræðimönnum og fjölmiðlum lagalegt svigrúm til að upplýsa og veita aðhald
Af þingumræðum síðustu daga um hrunskýrsluna hefur mátt skynja nýjan blæ í orðræðu stjórnmálanna. Það er vel. Samstaða þingsins skilar meiru til samfélagsins en sundrungin og sú meginhugsun gamla stjórnmálavanans að aðrir flokkar hafi alltaf rangt fyrir sér.
Í þessum umræðum á Alþingi hefur verið boðið upp á sátt. Sem er gott og vel. En sátt um hvað? Jú, það hlýtur að vera sátt um það að reyna aldrei aftur þá samfélagstilraun á Íslendingum sem setti þá í þrot. Sú sátt hlýtur að snúast um jöfnuð, ekki ójöfnuð …
-SER.