Sigmundur Ernir

Ég er á flakki um kjördæmið. Eiginlega finnst mér ekkert merkilegra í pólitíkinni en að vera á flandri milli byggða í kjördæminu; hitta fólk, hlusta, læra á land og sögur, meta ástandið …

Dalvík, Akureyri, Húsavík, Egilsstaðir, Fjarðabyggð. Þetta eru dásamlegir staðir. Fólkið blessunarlega eins og fólk á vera; falslaust, afdráttarlaust, eðlilegt. Góð og áþreifanleg skoðanakönnun …

Ég greini á stundum annan tón í þjóðmálaumræðunni úti á landi en niðri við Austurvöll. Reiðin er mildari, ef til vill málefnalegri. Fólk er fremur til í að tala saman en meiða hvert annað. Kannski að öfgarnar séu minni. Beiskjan óverulegri. Og svo sem í samræmi við veðhæfnina þegar mest lét …

Samt þetta: Sukkið í viðskiptalífinu, stjórnsýslunni og stjórnmálunum er litið sömu augum hvar sem maður fer. Eðli glæpsins er alltaf augljóst. Í þessum efnum spyr enginn lengur hvort farið hafi verið að lögum og reglum. Sem er náttúrlega einkaskýring bankagutta. Og ömurleg til síns brúks, jafn stráksleg og hún er vandræðaleg. Nei, óhófið og óreglan og óeðlið fær alltaf sömu einkunn … á Dalvík og Eskifirði og allt þar á milli. Staðreyndin enda þessi: Venjulegt fólk hefur um árabil verið áhorfandi að oflæti. Því er sagt að skammast sín í nafni heildarinnar. Það er billegt. Útsala á ábyrgð. Eiginlega útvötnun á ábyrgðarleysi … sumsé af því þú sagðir ekki neitt, gat ég gert allt hitt … já, samvirkni, meðvirkni …

Venjulega fólkið veit akkúrat ennþá hvað er rétt og rangt, hóf og óhóf, hagsmunaháski og hlutlægni, spilling og heiðarleiki. Ekkert af þessu er nefnilega afstætt.

Hjá venjulegu fólki breyttust gildin ekkert á útrásarárunum. Það tók á sig eðlilegar skuldir og greiðir þær enn. Það óskar þess eins að aðrir geri það sama … og ábyrgð þess sjálfs sé á pari við ábyrgð annarra.

Varla er það mjög flókið þjóðfélag …

-SER.

Þróttmikil og vönduð skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis er samfelldur áfellisdómur yfir:

• ömurlegri og stórhættulegri hugmyndafræði
• líklega stærstu hagstjórnarmistökum síðari ára
• drambi og ófyrirleitni ofmetinna stjórnmálaforingja
• úr sér gengnum stjórnmálavenjum
• flokkshagsmunum sem voru ofar þjóðarhagsmunum
• einsleitri og staðnaðri stjórnsýslu í vinasamfélagi Arnarhóls
• lítilsvirtu og sljóu löggjafarvaldi
• gjaldþrota siðferðisgildum atvinnulífsins svo stappar nærri bilun og stórkostlegri veruleikafirringu
• þeirri staðreynd að það tók einkaframtakið innan við þrjú ár að steypa bönkunum á gjafvirði í glötun

Þetta er all nokkuð. En fyrst og síðast er skýrslan afhjúpandi – og fyrst og síðast er hún lærdómsrit. Hún skal vera lærdómsrit í bráð. Og hún skal verða lærdómsrit í lengd. Hér þurfa að verða kaflaskil hvað snertir ábyrgðartilfinningu kjörinna fulltrúa þjóðarinnar, embættismanna hennar og stjórnenda atvinnulífsins.
Nei, Ísland skal aldrei verða frjálsasta land í heimi árið 2015 eins og Viðskiptaráð Íslands boðaði í miðri veislunni sem öll var tekin að láni með giska svívirðilegum hætti. Ísland skal miklu fremur verða ábyrgasta land í heimi eftir hálfan áratug – og það þjóðfélag sem býður upp á jöfnustu lífskjörin og kröftugustu velferðina.

Við lestur skýrslunnar kemur skýrt fram að ein meginábyrgð bankahrunsins hvílir á herðum nýríkra eigenda og stjórnenda þriggja helstu banka landsmanna sem skófluðu virði þeirra ofan í eigin veski, réðu hóp nýgræðinga í kringum sig og hentu út bankareynslu og bankahefðum. Varla verður sjúklega vitfirrt græðgisvæðingin orðuð betur en í pósti fyrrverandi stjórnarformanns Kaupþings til undirmanns síns í Lúxemborg þann 9. júlí 2008: „Hæ Magnús, við gengum ekki frá bónus fyrir síðasta ár. Ég legg til 1 milljón evrur. Hvað segir þú?“ Og svar undirmannsins er giska einfalt: „Takk. Meira en nóg.“ Á eftir svarinu fylgir svo broskarl.

Prinsippin voru einmitt þessi, fram á síðasta dag. Og prinsipp þess sem tók uppundir þúsund milljarða að láni í íslensku bönkunum allt þar til yfir lauk, var líka ósköp einfalt. Hans prinsipp var að vera ekki með persónulegar skuldir. Einmitt það. Hann og félög honum tengd, tók þúsund milljarða að láni … en þetta var vitaskuld aldrei persónulegt. Allt heila bankaránið var auðvitað ekki persónulegt!

Þetta eru miklir broskarlar.

Og hefur eitthvað breyst? Nei, margar helstu persónur hrunskýrslunnar eru enn að – og það í meira lagi:

• þær eiga ennþá stærstu fjölmiðlana
• þær eiga ennþá eitt stærsta skipafélagið
• þær eiga ennþá annað stærsta flugfélagið
• og Bakkavararbræður stjórna ennþá því fyrirtæki

Menn fá fyrirtækin aftur og aftur, en ekki skuldirnar. Viljum við það?

Og nú gengst enginn við ábyrgð. Ávísanakerfi kerfisins er samt við sig; þar vísar hver á annan. Og ekki er svo sem mikils, líklega einskis, að vænta af viðskiptalífinu …

Nú þarf að spyrja stórra spurninga. Hið mikla og löngu þarfa lærdómsrit rannsóknarnefndarinnar kallar á ítarleg svör við grundvallarspurningum. Við þekkjum rót vandans, sem felst í óheftri frjálshyggju, klíkustjórnmálum og sérhagsmunagæsku, en vitum við hvernig beygt verður af þessari leið. Spurningarnar eru þessar:

• Er einkaframtakinu aftur treystandi til að geyma og ávaxta sparnað fólks með tryggum hætti?
• Er íslenska einkaframtakið nógu agað, heiðarlegt og siðað til að geyma fjármuni annarra?
• Fer kraftur einkaframtaksins saman við eðlilega íhaldsemi í hefðum bankastofnana?
• Stenst hið frjálsa hagkerfi ef regluverkið á að vera ráðandi?
• Stenst sú trúarskoðun frjálshyggjuaflanna að frelsi og ábyrgð séu tvær hliðar á sama peningi?

Þingheimur og þjóðin öll þarf að svara því eftir lestur skýrslunnar hvernig bankakerfi hún vill hafa í landinu? Kannski er við hæfi að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um rekstrarform helstu fjármálastofnana á Íslandi.

Nokkur atriði eru hér ljós:

• Stokka þarf upp embættismannakerfið sem er vinafélag nokkuð einsleits hóps í sama póstnúmeri
• Auka þarf sjálfstæði eftirlitskerfisins sem er, sakir nálægðar, hliðhollt einsleitu embættismannakerfi
• Aðskilja verður löggjafarvald og framkvæmdavald algerlega og breyta nefndavinnu þingsins
• Tryggja þarf fræðimönnum og fjölmiðlum lagalegt svigrúm til að upplýsa og veita aðhald

Af þingumræðum síðustu daga um hrunskýrsluna hefur mátt skynja nýjan blæ í orðræðu stjórnmálanna. Það er vel. Samstaða þingsins skilar meiru til samfélagsins en sundrungin og sú meginhugsun gamla stjórnmálavanans að aðrir flokkar hafi alltaf rangt fyrir sér.

Í þessum umræðum á Alþingi hefur verið boðið upp á sátt. Sem er gott og vel. En sátt um hvað? Jú, það hlýtur að vera sátt um það að reyna aldrei aftur þá samfélagstilraun á Íslendingum sem setti þá í þrot. Sú sátt hlýtur að snúast um jöfnuð, ekki ójöfnuð …

-SER.

Skýrslan er góð. Fantagóð. Kjarnyrt og töff. Ég er enn að lesa. Og geymi yfirlýsingar um sökudólga og hönnuði hrunsins. En þetta verður langur lestur.

Eitt mun skipta mestu …

… að skýrslunni verði tekið eins og hún er: Þetta er nefnilega lærdómsrit …

-SER.

Samfylkingin lagði á sínum tíma til að rannsóknarskýrsla Alþingis á ástæðum bankahrunsins yrði unnin. Sami flokkur hefur boðað siðbót í íslenskum stjórnmálum. Mikilvægast af öllu er, að nú þegar skýrslan liggur fyrir, dragi menn lærdóm af skýrslunni. Þau stjórnmálaöfl, sem draga mestan lærdóm af henni, munu að líkindum græða mest á henni þegar til lengdar lætur.

Mikilvægt er að jafnt fyrrverandi sem núverandi stjórnmálamenn, hvar í flokki sem þeir standa, taki skýrslunni af auðmýkt. Nú er tími til að endurskoða hug sinn til þeirra stjórnmálavenja sem tíðkast hafa á Íslandi um áraraðir. Tími samvinnu, fremur en sundrungar, mun skila þjóðinni hraðar upp úr rústum efnahagslífsins en sú gamla aðferð pólitískra klækjarefa að kenna hverjir öðrum um. The blaming game is over …

Iðrun og auðmýkt eru lykilorð umræðunnar sem í hönd mun fara. Það mun skila íslensku samfélagi litlum sem engum ávinningi að stjórnmálaflokkarnir bendi nú hver á annan í einhvers lags keppni um það hverjir koma best og verst frá skýrslunni. Krafa alls almennings, jafnt erfitt og hægt er að tala fyrir hönd þess beiða hóps, hlýtur að vera heiðarleiki í vinnubrögðum.

Nú þarf nýtt Alþingi að sýna að það er nýtt. Gömlu skotgrafirnar eru gamlar. Ef sjálft Alþingi dregur ekki eðlilegan og kærkominn lærdóm af skýrslunni og tekur samviskusamlega og hlutlægt á efni hennar, þá er þess ekki að vænta að þjóðin græði nokkuð á inntaki hennar.

Hér þarf nefnilega að græða - í þessu tilfelli sár …

-SER.

Þá er setning hrunsins endanlega komin fram, vitaskuld höfð eftir fjármálasnillingnum Jóni Ásgeiri Jóhannessyni:

“…prinsipp að vera ekki með personulegar skuldir…rest get ég geymt í Glitni”

Í sosum eins og einni brotakenndri setningu, úr póstkerfi Glitnistoppanna, er sjálf grunnhugsun útrásarvíkinganna fundin og afhjúpuð. Skuldir þessara manna voru aldrei persónulegar. Og verða kannski aldrei … því endubyggðum bönkunum lýst ennþá vel á þessa menn sem kunna öðrum betur prinsippin í hrollfrjálsu hagkerfi. Þeir fá fyrirtækin sín aftur og aftur … en aldrei skuldirnar.

Og líklega er nú endanlega ljóst af hverju þessir menn réðu alltaf smalastráka sem bankastjóra og forstjóra allrar krosseignaveislunnar; litla stráka sem voru vart annað en leikföng útrásarvíkinganna sem létu þá snattast í lánasafninu eins og viljuga hvolpa að glefsa utan í bónusana sína. Nei, þroskaðir bankamenn hefðu klárlega hikað, ugglaust neitað … en nei; hér var mælikvarðinn sá að vatnsgreiddum stjórunum væri ekki vaxin grön …

Þetta átti nefnilega allt að vera þroskahamlað, galið, geggjað …

Nýjasta ófyrirleitnin sem nú blasir við úr Glitnis-ævintýrinu - og lesa má af makalaust óforskömmuðum póstum - er upptaktur að því sem koma skal: We aint seen nothing yet … enda haft fyrir satt úr mínum heimildaranni að Baugsmenn hafi losað um 1 milljarð sterlingspunda frá desember 2007 og fram að hruni með sölu eigna inn í Glitni og Landsbankann - og eru þá ótaldar aðrar lánveitingar þeim til handa.

Væntanlega skýrast þau ósköp í næstu viku…

-SER.

Naut hinna norðlensku alpa með frú og yngstu börnunum um páskahelgina. Fátt skemmtilegra en þegar saman fara snjóþyngsli og léttleiki tilverunnar. Hef engu gleymt frá því ég sýndi skíðaballet á sjöunda áratugnum við einhverja hrifningu viðstaddra - en hef heldur engu bætt við mig … nema kílóum.

Hvert aðsóknarmetið er slegið í Hlíðarfjalli þessar vikurnar. Nærri sex þúsund manns á föstudeginum langa! Nálgast 100 þúsund gesti þennan veturinn. Og nú þarf að hugsa stórt: Hér er þjóðarleikvangur skíðafólks; landsins augljósasta tækifæri til að sækja fram í vetrarferðaþjónustu fyrir landsmenn alla og umheiminn. Byggja verður upp gestaaðstöðu á næstu misserum, alvöru þjónustumiðstöð af metnaði - og hví ekki að horfa til lífeyrissjóðanna í þeim efnum. Ég mun tala fyrir því …

-SER.

Verð með Gylfa Arnbjörnsson, forseta ASÍ í þætti mínum á ÍNN í kvöld kl. 21.30. Maðurinn náttúrlega landskunnur strigakjaftur í bestu merkingu þess orðs.

Það þarf að tala upp atvinnulífið - og umfram allt þarf að framkvæma meira en funda …

-SER.

Framsóknarflokkurinn boðar þjóðarsátt um hagsæld sem er gott og vel. Og hann kann að orða hlutina, eins og fram kemur á eyjunni í dag: “…flokkurinn telur aðstæður í landinu það alvarlegar að nú neyðist menn til samstöðu.”

Já, mikil er neyð Framsóknar …

-SER.

Fór í pontu þings í dag og spurði varaformann Sjálfstæðisflokksins hvort íhaldið hyggðist leggja öll spil sín á borð hvað fjármál flokks, flokksfélaga og flokksmanna varðar. Nýleg upplýsingagjöf flokksins í þessum efnum, sem dregin var fram með töngum, nær sem kunnugt er aðeins hálfa leið - og varla það.

Efnislegt svar varaformannsins var tómlegt. Fyrir liggur og forysta flokksins vill ekki svara því hvort hann vill aflétta trúnaðarsambandi flokks og kostenda sinna. Það er afstaða út af fyrir sig.

Smjörklípan í enda svars varaformannsins var efnislega þessi: Samfylkingin hefur tekið við stórum styrkjum; ætlar hún að skila sínum styrkjum eins og Sjkálfstæðisflokkurinn hefur gert í margfrægum tilvikum?

Svar mitt er þetta: Sjálfstæðisflokkurinn varð að skila ofurstyrkjum sínum upp á nokkra tugi milljarða af tveimur ástæðum; þjóðinni ofbauð og flokkurinn skammaðist sín. Hvorugt á við í tilviki annarra flokka, enda voru styrkir til þeirra í öllum tilvikum langtum minni en til íhaldsins. Sá er og grundvallarmunur á Sjálfstæðisflokki og Samfylkingunni í þessum efnum að síðarnefnda aflið hefur birt allir styrki samkvæmt reglum Ríkisendurskoðunar.

Sjálfstæðisflokkurinn kýs hins vegar áfram þögnina …

-SER.

Enn sannast það að Sjálfstæðisflokkurinn er stjórnmálaarmur LÍÚ. Skötuselsmálin tínir af honum spjarirnar. Allsber kemur hann til dyranna þegar LÍÚ geltir; nakin sérhagsmunagæskan blasir við öllum sem hafa á annað borð áhuga á að horfa á þessi ósköp.

Hvert er framlag íhaldsins til sáttar í sjávarútvegsmálum?

Ekkert!

Víst vilja þessi afturhaldsöfl auka aflaheimildir. En því aðeins að það fylli vasa gjafakvótaaðalsins. Allt sem fellur utan þeirra vasa er ógn við þjóðarhagsmuni; já, stöku trillukarl, byggðakvóti. Takmarkið er að auðlindin safnist á æ færri hendur. Almannahagsmunir skipta akkúrat engu … þar á meðal nýliðun í greininni, vinnsla afla í landi, fjölgun starfa og meira líf í höfnum … já, bættur hagur byggða.

Í nafni hagræðingar til hinna fáu er öllum nýjum hugmyndum í atvinnugreininni snúið í þá veru að þar tali fávitar og andskotar greinarinnar. Allt sem skaðar sjálfskipaða eigendur auðlindarinnar skal öskrað út og nítt niður. Vanlíðanin vegna yfirvofandi þjóðaratkvæðagreiðslu kemur fram á skjálftamælum. Þvílík karlfauskafýla …

Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekkert breyst. Hann er stjórnmálarmur LÍÚ. Hann er varnarbandalag auðhyggjunnar. Einkavinavæðandi klíkuher og sérhagsmunasóði. Og þess utan stækur hákarl í skötulíki …

-SER.